QISHLOQ XO‘JALIGI YERLARINING KADASTR QIYMATINI BAHOLASHDA TUPROQ BONITET BALLARINING VAQT BO‘YICHA O‘ZGARISHINI HISOBGA OLISH METODIKASI
Abstract
Mazkur maqolada qishloq xo‘jaligi yerlarining kadastr qiymatini baholashda tuproq bonitet ballarining vaqt bo‘yicha o‘zgarishini hisobga olishning ilmiy-uslubiy asoslari tadqiq etilgan. Qishloq xo‘jaligi yerlarining sifat va iqtisodiy qiymatini aniqlashda tuproq boniteti muhim tabiiy-iqtisodiy ko‘rsatkichlardan biri bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasining amaldagi me’yoriy-huquqiy hujjatlarida tuproq bonitirovkasi tuproqning sifati va tabiiy unumdorlik qobiliyatini 100 ballik shkala bo‘yicha qiyosiy baholash sifatida belgilangan. Shuningdek, tuproq bonitirovkasi ma’lumotlari qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yer maydonlarining keyingi qiymat bahosini chiqarish uchun asos bo‘lishi qayd etilgan. Biroq yerning tuproq bonitet balli vaqt davomida o‘zgarmas ko‘rsatkich emas. Tuproq unumdorligi va uni belgilovchi xususiyatlar sug‘orish, o‘g‘itlash, almashlab ekish, meliorativ tadbirlar, sho‘rlanish, eroziya, organik moddalarning balans holati va boshqa tabiiy hamda antropogen omillar ta’sirida o‘zgarib boradi. Shu sababli muayyan davrda aniqlangan bonitet ballini uzoq vaqt davomida o‘zgarmas holda kadastr qiymatini hisoblashda qo‘llash yer uchastkasining joriy sifat holatini to‘liq aks ettirmasligi mumkin. Tadqiqotning maqsadi tuproq bonitet ballarining vaqt bo‘yicha o‘zgarishini aniqlash, uning barqaror trendini tasodifiy tebranishlardan ajratish va aniqlangan dinamikani kadastr qiymatini baholash jarayoniga integratsiya qilish metodikasini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda tizimli yondashuv, qiyosiy tahlil, vaqt qatorlari tahlili, trend regressiyasi, indekslash, normallashtirish, statistik baholash va iqtisodiy-matematik modellashtirish usullaridan foydalanish taklif etilgan. Natijada bazaviy bonitet balli, joriy bonitet balli, absolyut o‘zgarish, nisbiy o‘zgarish, o‘rtacha yillik trend va trendning ishonchlilik darajasini o‘zaro bog‘lovchi metodik model ishlab chiqilgan. Tuproq bonitet ballining vaqt bo‘yicha dinamikasini kadastr qiymatiga kiritish uchun dinamik bonitet koeffitsiyentidan foydalanish taklif etilib, uning umumiy hisoblash shakli asoslangan. Taklif etilgan yondashuvda bir martalik yoki tasodifiy bonitet o‘zgarishi avtomatik ravishda kadastr qiymatiga ko‘chirilmaydi; avvalo o‘zgarishning davomiyligi, yo‘nalishi va statistik barqarorligi baholanadi. Shu orqali kadastr qiymatini yerning faqat tarixiy sifat holatiga emas, balki uning vaqt davomida shakllangan real bonitet dinamikasiga bog‘lash imkoniyati yaratiladi. Tadqiqot natijalari tuproq monitoringi, raqamli davlat yer kadastri, GIS texnologiyalari va yerlarning iqtisodiy baholash tizimini o‘zaro integratsiya qilish uchun ilmiy-uslubiy asos sifatida xizmat qilishi mumkin.
Downloads
References
1. O‘zbekiston Respublikasi. O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi. 1998-yil 30-aprel. Amaldagi tahrir. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
2. O‘zbekiston Respublikasi. “Davlat yer kadastri to‘g‘risida”gi Qonun, 666-I-son, 1998-yil 28-avgust. Amaldagi tahrir. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
3. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirining “Tuproq bonitirovkasi ishlarini o‘tkazish va hujjatlarini tasdiqlash tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi buyrug‘i, ro‘yxat raqami 2521, 2013-yil 7-noyabr, amaldagi tahrir.
4. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirining 2024-yil 30-apreldagi 8-son buyrug‘i bilan tuproq bonitirovkasi tartibiga kiritilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Davlat yer kadastrini yuritish tartibi to‘g‘risidagi nizom. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
6. FAO. A Framework for Land Evaluation. FAO Soils Bulletin 32. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
7. FAO. Guidelines: Land Evaluation for Irrigated Agriculture. FAO Soils Bulletin 55. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
8. FAO. Soil Assessment. FAO Soils Portal. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
9. FAO. World Reference Base for Soil Resources. International soil classification and information framework. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
10. Doran J.W., Parkin T.B. Defining and assessing soil quality. In: Doran J.W., Coleman D.C., Bezdicek D.F., Stewart B.A. Defining Soil Quality for a Sustainable Environment. Madison: Soil Science Society of America.
11. Karlen D.L., Mausbach M.J., Doran J.W., Cline R.G., Harris R.F., Schuman G.E. Soil quality: A concept, definition, and framework for evaluation. Soil Science Society of America Journal.
12. Gregorich E.G., Carter M.R., Angers D.A., Monreal C.M., Ellert B.H. Towards a minimum data set to assess soil organic matter quality in agricultural soils. Canadian Journal of Soil Science.
