O‘ZBEK TILIDA MILLIY-MADANIY BIRLIKLARNING LINGVOKULTUROLOGIK XUSUSIYATLARI
Abstract
Mazkur maqolada o‘zbek tilida mavjud milliy-madaniy birliklarning lingvokulturologik xususiyatlari, ularning xalqning tarixiy xotirasi, milliy dunyoqarashi, qadriyatlari, urf-odatlari va ijtimoiy tajribasini ifodalashdagi o‘rni tadqiq etiladi. Milliy-madaniy birliklar faqat nominativ vazifani bajaruvchi leksik yoki frazeologik vositalar sifatida emas, balki muayyan xalqning madaniy tajribasini avloddan avlodga yetkazuvchi semantik va kommunikativ birliklar sifatida talqin qilinadi. Tadqiqotda lingvokulturologik, semantik, kontekstual, komponent tahlil, qiyosiy hamda konseptual tahlil metodlaridan foydalanildi. O‘zbek tilidagi mahalla, hashar, to‘y, beshik, do‘ppi, atlas, dasturxon, oq fotiha, duoyi fotiha, ko‘ngil, or-nomus, andisha, mehmondo‘stlik, kattaga hurmat, kichikka izzat kabi birliklarning milliy-madaniy mazmuni tahlil qilindi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, mazkur birliklarning semantik tuzilishida milliy tajriba, ijtimoiy munosabat, axloqiy me’yor va tarixiy-madaniy xotira bilan bog‘liq qo‘shimcha ma’no qatlamlari mavjud. Ayniqsa, frazeologik birliklar va ramziy nomlar o‘zbek xalqining mental modelini ifodalashda yuqori darajadagi lingvokulturologik salohiyatga ega. Maqolada milliy-madaniy birliklarni zamonaviy til jarayonlari, tarjima, til ta’limi va milliy o‘zlikni anglash nuqtayi nazaridan o‘rganishning ilmiy-amaliy ahamiyati asoslanadi.
References
Maslova V.A. Lingvokulturologiya. – Moskva: Akademiya, 2001. – 208 s.
Teliya V.N. Russkaya frazeologiya: semanticheskiy, pragmaticheskiy i lingvokulturologicheskiy aspekty. – Moskva: Yazyki russkoy kultury, 1996. – 284 s.
Karasik V.I. Yazykovoy krug: lichnost, kontsepty, diskurs. – Volgograd: Peremena, 2002. – 477 s.
Wierzbicka A. Understanding Cultures Through Their Key Words: English, Russian, Polish, German, and Japanese. – New York: Oxford University Press, 1997.
Sapir E. The Status of Linguistics as a Science // Language. – 1929. – Vol. 5, No. 4. – P. 207–214.
Whorf B.L. Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf. – Cambridge, MA: MIT Press, 1956. – 278 p.
Humboldt W. von. On Language: The Diversity of Human Language-Structure and its Influence on the Mental Development of Mankind. – Cambridge: Cambridge University Press, 1988. – 314 p.
Krasnykh V.V. Etnopsixolingvistika i lingvokulturologiya: kurs lektsiy. – Moskva: Gnozis, 2002. – 284 s.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildlik. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2020. – O‘zR FA O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti. Mazkur lug‘at zamonaviy o‘zbek adabiy tilidagi qariyb 80 ming so‘z va so‘z birikmalarini qamrab oladi.
Jo‘rayev M. Folklorshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2008. – 220 b.
Mirzayev T. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. – Toshkent: Fan, 1999. – 256 b.
Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. – 256 p.
Ter-Minasova S.G. Language and Intercultural Communication. – Moscow: Slovo, 2000. – 624 p.
Fairclough N. Discourse and Social Change. – Cambridge: Polity Press, 1992. – 259 p.
Elmatov S.N. The necessity and significance of linguocultural research of social media language // The Lingua Spectrum. – 2026. – Vol. 4, No. 1. – P. 191–195.
