JISMONIY MADANIYAT MASHG‘ULOTLARIDA INKLYUZIVLIK VA ADAPTIV YONDASHUV: SOG‘LIQ IMKONIYATI TURLICHA TALABALARDA HARAKAT FAOLLIGINI OSHIRISH
Abstract
Ushbu maqolada inklyuziv va adaptiv jismoniy madaniyat yondashuvi masalasi jismoniy madaniyat nazariyasi, sport pedagogikasi va sog‘lomlashtiruvchi ta’lim konsepsiyalari kesishgan nuqtada tahlil qilinadi. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, zamonaviy oliy ta’limda jismoniy madaniyat mashg‘uloti faqat jismoniy sifatlarni rivojlantirish yoki nazorat normativlarini bajarish bilan cheklanib qolmasligi, balki talabaning salomatlikka mas’ul munosabati, mustaqil mashq qilish odati, harakat xavfsizligi, ijtimoiy hamkorlik va shaxsiy rivojlanish strategiyasini shakllantirishi zarur. Maqolada sog‘liq imkoniyati, jismoniy tayyorgarlik darajasi, tajriba va motivatsiyasi turlicha bo‘lgan talabalarning jismoniy madaniyat mashg‘ulotlaridagi ishtiroki tadqiqot obyekti sifatida, mashg‘ulot vazifalarini moslashtirish, xavfsizlikni ta’minlash, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va teng ishtirok tamoyillarini jismoniy madaniyat darsiga tatbiq etish mexanizmlari esa tadqiqot predmeti sifatida belgilandi. Nazariy tahlil, qiyosiy-pedagogik umumlashtirish, model loyihalash va amaliy metodik interpretatsiya asosida talaba ehtiyojini aniqlash, mashqni soddalashtirish yoki murakkablashtirish, xavfsizlik protokoli, sheriklik asosida bajarish, o‘z-o‘zini baholash va progressni individual ko‘rsatkichlar orqali qayd etish bloklaridan iborat adaptiv model taklif etildi. Maqolaning ilmiy yangiligi inklyuzivlikni alohida imtiyoz yoki normativdan ozod qilish emas, balki har bir talabaning optimal harakat faolligiga erishishi uchun pedagogik sharoit, moslashtirilgan yuklama va ijtimoiy hamkorlik tizimi sifatida asoslash bilan belgilanadi. Natijalar jismoniy madaniyat darsining maqsad, mazmun, metod, baholash va refleksiya komponentlarini yaxlit tizimga keltirish imkonini ko‘rsatadi; amaliy ahamiyati esa kafedra, trener-o‘qituvchi va sport pedagogi uchun dars jarayonini ilmiy asosda rejalashtirish, xavfsiz yuklama berish va talaba faolligini barqaror oshirishga xizmat qiladi
References
O‘zbekiston Respublikasining “Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida”gi Qonuni. O‘RQ-394-son, 04.09.2015.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasida jismoniy tarbiya va sportni yanada takomillashtirish va ommalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. PF-5924-son, 24.01.2020.
3. World Health Organization. WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. Geneva: WHO, 2020.
4. Bull F.C., Al-Ansari S.S., Biddle S. et al. World Health Organization 2020 guidelines on physical activity and sedentary behaviour. British Journal of Sports Medicine, 2020, 54(24), 1451–1462.
5. UNESCO. Quality Physical Education: Guidelines for Policy-Makers. Paris: UNESCO, 2015.
6. American College of Sports Medicine. ACSM’s Guidelines for Exercise Testing and Prescription. 11th ed. Philadelphia: Wolters Kluwer, 2021.
7. Balyi I., Way R., Higgs C. Long-Term Athlete Development. Champaign: Human Kinetics, 2013.
8. Deci E.L., Ryan R.M. The ‘what’ and ‘why’ of goal pursuits: human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 2000, 11(4), 227–268.
9. Weinberg R.S., Gould D. Foundations of Sport and Exercise Psychology. 7th ed. Champaign: Human Kinetics, 2019.
10. O‘zbekiston — 2030 strategiyasi doirasida jismoniy tarbiya, ommaviy sport va sog‘lom turmush tarziga oid ustuvor vazifalar. Normativ-huquqiy hujjatlar milliy bazasi materiallari.
